Wolontariat w parkach narodowych
Dlaczego i po co?
Znajomość oraz troska o dziedzictwo przyrodniczo‐kulturowe powinny być obowiązkiem każdego patrioty. Roger Scruton nazwał takie podejście ojkofilią (z gr. — umiłowanie ojczyzny) — w przeciwieństwie do przeciwnej postawy zwanej ojkofobią. W swojej książce poświęconej ekologii, „Zielona rewolucja”, Scruton przeciwstawia oddolne działania lokalnych wspólnot działaniom państwowym i odgórnym. Mieszkańcy danej okolicy mają realny interes w dbaniu o dobro wspólne, podczas gdy urzędnicy mieszkający w stolicy często nie odczuwają bezpośrednich skutków degradacji środowiska. W historii to państwowe przedsiębiorstwa bywały często największymi trucicielami, dlatego o stan środowiska naturalnego i kulturowego musimy zadbać sami1. Człowiek nie może żyć tylko dla siebie — zaś wolontariat to dar naszego czasu i zaangażowania poświęcony temu, co dla nas ważne.
Ustawa o wolontariacie
Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie stanowi podstawę prawną funkcjonowania wolontariatu w Polsce2. Określa zakres regulacji dotyczący działalności pożytku publicznego, współpracy administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi oraz warunki wykonywania świadczeń przez wolontariuszy. W praktyce oznacza to, że parki narodowe i współpracujące z nimi NGO mogą formalnie zawierać porozumienia z wolontariuszami, określając zakres obowiązków, zasady nadzoru oraz warunki ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków.
Ustawa precyzuje definicję i katalog podmiotów uprawnionych do korzystania ze świadczeń wolontariuszy, co pozwala na legalne angażowanie ochotników zarówno przez organizacje pozarządowe, jak i przez jednostki publiczne realizujące zadania w sferze pożytku publicznego, dzięki czemu parki narodowe mogą powierzać wolontariuszom zadania edukacyjne, monitoringowe i prace terenowe w sposób zgodny z prawem.
Kluczowe elementy praktyczne wynikające z ustawy to: obowiązek zawarcia porozumienia lub innej formy regulującej współpracę, możliwość zwrotu uzasadnionych kosztów poniesionych przez wolontariusza, oraz regulacje dotyczące ubezpieczenia i odpowiedzialności. Ustawa nakłada także na organizatorów obowiązek zapewnienia odpowiedniego nadzoru i szkoleń, co ma szczególne znaczenie w kontekście prac terenowych w parkach narodowych, gdzie ryzyko i wymagania bezpieczeństwa są wyższe niż przy standardowych akcjach społecznych.
Jak możemy pomagać we własnej okolicy
Zaangażowanie nie wymaga wielkich nakładów — wystarczy chęć i kilka godzin wolnego czasu. Kiedy byliśmy mali, zbieraliśmy śmieci w ramach Dnia Sprzątania Świata — inicjatywy zapoczątkowanej przez amerykańskich studentów w 1970 roku, a następnie sformalizowanej w ramach UNESCO; dlatego szkoły na całym świecie uczestniczą w tym wydarzeniu. Przykładowe formy lokalnego zaangażowania to sprzątanie terenów zielonych, udział w inwentaryzacjach przyrodniczych, pomoc przy organizacji wydarzeń edukacyjnych, prace konserwacyjne infrastruktury turystycznej oraz wsparcie administracyjne, np. archiwizacja czy mapowanie w GIS.
Spędź wakacje w parku narodowym
Wolontariat w parku narodowym łączy pożyteczną pracę z kontaktem z naturą. Wolontariat nie jest jednostronny — wymaga czasu i zaangażowania, ale daje też wiele korzyści:
- nowe umiejętności, od pracy terenowej po edukację przyrodniczą;
- kontakt z ludźmi o podobnych zainteresowaniach;
- satysfakcję z bycia częścią czegoś większego;
- poczucie sensu, często nieobecne w codziennym biegu.
W wielu parkach wolontariusze uczestniczą w szkoleniach, spotkaniach z pracownikami naukowymi, a czasem biorą udział w działaniach niedostępnych dla zwykłych odwiedzających. To wartościowe doświadczenie i ciekawy wpis do CV. Wolontariat na łonie przyrody to także odpoczynek od miejskiego hałasu i dopaminowego przebodźcowania, które przyczyniają się do pogarszania zdrowia psychicznego młodych ludzi. Według raportów Światowej Organizacji Zdrowia aż 20% młodzieży zmaga się z objawami zaburzeń nerwicowo‐lękowych, a w Unii Europejskiej dotyczy to około 11,2 mln osób w wieku 11–19 lat. Badania pokazują, że kilkutygodniowy, regularny kontakt z naturą — np. codzienne spacery po 20–30 minut lub łącznie około 120 minut tygodniowo — istotnie obniża objawy depresji i lęku u młodych ludzi. Najlepsze efekty obserwuje się przy systematycznym udziale w aktywnościach na świeżym powietrzu przez 9–12 tygodni, co poprawia samopoczucie oraz działa profilaktycznie3.
Stan programów wolontariackich w Polsce
W Polsce jest 23 parki narodowe, z których 10 oferuje stały program wolontariatu.
Najlepiej przygotowany program prowadzi Tatrzański Park Narodowy, odwiedzany przez największą liczbę turystów spośród wszystkich parków narodowych — dlatego każda para rąk do pomocy jest tu cenna. Jak podaje strona Parku, w programie „Wolontariat dla Tatr” wzięło udział już 6 tysięcy osób w ciągu prawie 20 lat istnienia programu4; wolontariat buduje w ten sposób silną społeczność zaangażowaną w ochronę dziedzictwa przyrodniczego. Teren Tatr objęty jest ochroną już od 19. wieku, zaś sam Park Narodowy powstanie w 1955 r.5
W Tatrzańskim Parku Narodowym wolontariusze wykonują szeroki zakres zadań — to jeden z najlepiej rozwiniętych programów w Polsce. Typowe obowiązki obejmują edukację turystów na temat zasad ochrony przyrody, pomoc przy wydarzeniach i akcjach edukacyjnych, prace porządkowe i konserwacyjne infrastruktury szlaków, prowadzenie obserwacji fauny i flory (liczenie populacji gatunków) oraz wsparcie badań naukowych. Turnusy kończą się podsumowaniem w formie Dni Wolontariatu TPN. Park oferuje pakiet szkoleń praktycznych, podczas których wolontariusze uczą się m.in. zasad pierwszej pomocy w warunkach górskich pod kierunkiem ratowników TOPR, orientacji w terenie górskim, rozpoznawania gatunków roślin i zwierząt oraz interpretacji zjawisk przyrodniczych; szkoleniom towarzyszą zajęcia teoretyczne i materiały edukacyjne online6.
.
W Białowieskim Parku Narodowym wolontariusze mogą doświadczyć życia blisko tradycji— mieszkają w starych leśniczówkach bez nowoczesnych udogodnień, z wodą czerpaną ze studni. Kampinoski Park Narodowy oferuje natomiast wolontariat firmowy: grupy do 20 osób mogą pomagać w szkółce leśnej, restaurować szlaki turystyczne czy usuwać inwazyjne gatunki roślin7.
.Nie wszystkie parki prowadzą stałe programy — w niektórych zgłoszenia przyjmowane są na pojedyncze akcje lub bezpośrednio przez administrację parku, tak jest np. w Drawieńskim Parku Narodowym czy Parku Narodowym Ujście Warty.
Bariery i wyzwania
Wolontariat napotyka na kilka przeszkód:
● wysokie wymagania formalne wobec kandydatów, które mogą zniechęcać — np. w Pienińskim Parku Narodowym, aby oprowadzać turystów po zamku w Czorsztynie, wymaga się wyższego wykształcenia kierunkowego z historii sztuki lub architektury oraz znajomości języka angielskiego8;
;● ograniczenia wiekowe — wiele programów wymaga ukończenia 18 lat, co wyklucza
młodszych chętnych, którzy mogliby się zaangażować w wakacje;
● konkurencja ze strony płatnych staży i pracy sezonowej, które dla studentów i osób pracujących bywają atrakcyjniejsze finansowo.
Wydaje się, że warto zwiększyć elastyczność programów, ułatwić udział młodzieży oraz lepiej promować niematerialne korzyści płynące z wolontariatu.
Rekomendacje
Aby zwiększyć udział społeczny w ochronie dziedzictwa przyrodniczego, warto:
- rozwijać programy dostosowane do różnych grup wiekowych i poziomów
doświadczenia;
- ułatwiać udział młodzieży poprzez współpracę parków narodowych ze szkołami i
uczelniami;
- promować wolontariat firmowy jako element społecznej odpowiedzialności biznesu
(CSR);
- zapewniać szkolenia i wsparcie merytoryczne dla wolontariuszy;
- upraszczać procedury zgłoszeniowe i komunikację z administracją parku
Wolontariat to praktyczna odpowiedź na potrzebę ochrony ojczystego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego. Dzięki ustawowym ramom, zaangażowaniu organizacji pozarządowych i administracji parków oraz rosnącej świadomości społecznej, wolontariat może stać się trwałym elementem ochrony przyrody. Każde oddolne wzmacnia lokalne społeczności i przyczynia się do zachowania wartości tworzących tożsamość miejsca.
Krzysztof Kiśluk
Źródła
Nowak W., Ojkofilia i piękno. Roger Scruton wobec kryzysu ekologicznego, Logos i Ethos, vol. 30 2024/1, s. 27–48, https://czasopisma.upjp2.edu.pl/logosiethos/article/view/4913
European Legislation Identifyer, Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 września 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie; 2025 https://eli.gov.pl/eli/DU/2025/1338/ogl
University of York, Green Social Prescribing: A Before and After Evaluation of a Novel Community-Based Intervention for Adults Experiencing Mental Health Problems, 2025.,
Academia. Portal Polskiej Akademii Nauk., Kontakt z naturą jako terapia – dowody z
badań, 2025.,https://academia.pan.pl/kontakt-z-natura-jako-terapia-dowody-z-badan/
Tatrzański Park Narodowy, Wolontariat., https://tpn.gov.pl/wolontariat/zadanie/745?fbclid=IwAR32Go29CMHZHJg2SprqI3BwZF1yTWL1t2xOQo3CFFNiLPEN9CARWY-f5kg
Przystanek Nauka, Tatrzański Park Narodowy ma już 60 lat., 2015., https://przystaneknauka.us.edu.pl/artykul/tatrzanski-park-narodowy-ma-juz-60-lat
Kampinoski Park Narodowy, Wolontariat dla firm., https://kampn.gov.pl/wolontariat-dla-firm
Pieniński Park Narodowy, Zadania dla wolontariusza., https://piepn.gov.pl/zadania-dla-wolontariusza
1. https://czasopisma.upjp2.edu.pl/logosiethos/article/view/4913
2. https://eli.gov.pl/eli/DU/2025/1338/ogl
3. Zobacz badania: University of York, Green Social Prescribing: A Before and After Evaluation of a Novel Community-Based Intervention for Adults Experiencing Mental Health Problems, 2025.; https://academia.pan.pl/kontakt-z-natura-jako-terapia-dowody-z-badan/
4. https://tpn.gov.pl/wolontariat/zadanie/745?fbclid=IwAR32Go29CMHZHJg2SprqI3BwZF1yTWL1t2xOQo3CFFNiLPEN9CARWY-f5kg
5. https://przystaneknauka.us.edu.pl/artykul/tatrzanski-park-narodowy-ma-juz-60-lat
6. https://tpn.gov.pl/wolontariat/zadanie/745?fbclid=IwAR32Go29CMHZHJg2SprqI3BwZF1yTWL1t2xOQo3CFFNiLPEN9CARWY-f5kg
7. https://kampn.gov.pl/wolontariat-dla-firm
8. https://piepn.gov.pl/zadania-dla-wolontariusza
_________________________________
Projekt sfinansowany ze środków otrzymanych z Narodowego Instytutu Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Korpusu Solidarności - Rządowego Programu Wspierania i Rozwoju Wolontariatu Długoterminowego na lata 2018-2030.
